Bài tiếng Anh: KẾT QUẢ CỦA CÁC CAN THIỆP GIÁO DỤC DINH DƯỠNG CÓ THÀNH PHẦN ĐỒNG ĐẲNG ĐỐI VỚI HÀNH VI DINH DƯỠNG VÀ MỘT SỐ KẾT CỤC TÂM LÝ - XÃ HỘI Ở VỊ THÀNH NIÊN 10-19 TUỔI: TỔNG QUAN HỆ THỐNG
Nội dung chính của bài viết
Tóm tắt
Mục tiêu: Tổng hợp có hệ thống bằng chứng về kết quả của các can thiệp giáo dục dinh dưỡng có sự tham gia của đồng đẳng đối với hành vi ăn uống và một số kết cục tâm lý - xã hội ở vị thành niên 10-19 tuổi; đồng thời mô tả các đặc điểm thường gặp ở những can thiệp ghi nhận kết quả thuận lợi và các vai trò đồng đẳng được sử dụng.
Phương pháp: Tổng quan hệ thống tuân thủ PRISMA 2020 và báo cáo tổng hợp không phân tích gộp theo SWiM. Tìm kiếm được thực hiện trên PubMed/MEDLINE, ScienceDirect, Cochrane Library, Web of Science, PsycINFO và Google Scholar; lần tìm kiếm cuối ngày 20/08/2026. Đề cương được đăng ký trên OSF Registries ngày 23/09/2026 sau lần tìm kiếm cuối; đây là đăng ký hồi cứu sau tìm kiếm. Hai nghiên cứu viên sàng lọc và trích xuất độc lập; nguy cơ sai lệch được đánh giá bằng RoB 2 và EPHPP. Độ chắc chắn của bằng chứng được đánh giá theo GRADE.
Kết quả: Có 3.177 bản ghi được xác định; 842 bản trùng lặp bị loại, 2.335 bản ghi được sàng lọc, 155 báo cáo được tìm toàn văn, 10 báo cáo không truy xuất được, 145 báo cáo được đánh giá và 132 báo cáo bị loại theo một lý do chính. Cuối cùng, 13 báo cáo tương ứng 11 nghiên cứu can thiệp gốc được đưa vào. Hai nghiên cứu ghi nhận kết quả thuận lợi đối với lượng trái cây và hai nghiên cứu đối với các kết cục đồ uống cụ thể của từng nghiên cứu: đồ uống có đường trong nghiên cứu Nguyen và cs. (2021), và đồ uống có ga trong nghiên cứu Singhal. Nguyen và cs. (2021) ghi nhận chênh lệch khoảng +36 g/ngày trái cây và −0,79 lần/ngày đồ uống có đường so với nhóm chứng; Singhal và cộng sự ghi nhận tỷ lệ sử dụng đồ uống có ga thấp hơn 15,1 điểm phần trăm (p<0,001); đây là kết cục đồ uống có ga cụ thể, không được suy diễn thành toàn bộ đồ uống có đường. Kiến thức dinh dưỡng có tín hiệu thuận lợi ở 3 nghiên cứu. Độ chắc chắn theo GRADE ở mức rất thấp đối với trái cây, các kết cục đồ uống cụ thể của từng nghiên cứu, tự hiệu quả và các kết cục còn lại; riêng kiến thức dinh dưỡng ở mức thấp.
Kết luận: Bằng chứng về các can thiệp có thành phần đồng đẳng cho thấy kết quả không đồng nhất giữa các hành vi ăn uống và kết cục tâm lý - xã hội. Kết quả thuận lợi được ghi nhận ở trái cây, các kết cục đồ uống cụ thể của từng nghiên cứu và kiến thức dinh dưỡng, nhưng độ chắc chắn từ rất thấp đến thấp; bằng chứng về tự hiệu quả còn không nhất quán và có độ chắc chắn rất thấp. Nghiên cứu tiếp theo cần thiết kế mạnh hơn, chuẩn hóa đo lường và theo dõi dài hơn; đồng thời có thể sử dụng thiết kế so sánh để đánh giá riêng giá trị gia tăng của thành phần đồng đẳng.
Từ khóa
can thiệp có thành phần bạn đồng đẳng, hành vi dinh dưỡng, vị thành niên, giáo dục dinh dưỡng, dinh dưỡng học đường, tổng quan hệ thống.
Chi tiết bài viết
Tài liệu tham khảo
2. World Health Organization. Obesity and overweight: fact sheet. Geneva: World Health Organization; 2021.
3. Story M, Neumark-Sztainer D, French S. Individual and environmental influences on adolescent eating behaviors. J Am Diet Assoc. 2002;102(3 Suppl):S40-S51.
4. Biswas T, Magalhaes RJ, Townsend N, Das Gupta R, Mamun AA, Kaufmann J, et al. Double burden of underweight and overweight among women in South and Southeast Asia: a systematic review and meta-analysis. Adv Nutr. 2020;11(1):128-143.
5. Rageliene T, Grønnhøj A. The influence of peers' and siblings' on children's and adolescents' food choice. Appetite. 2020;148:104592. doi:10.1016/j.appet.2019.104592.
6. Bandura A. Social Learning Theory. Englewood Cliffs: Prentice-Hall; 1977.
7. Ajzen I. The theory of planned behavior. Organ Behav Hum Decis Process. 1991;50(2):179-211.
8. Yip C, Gates M, Gates A, Hanning RM. Peer-led nutrition education programs for school-aged youth: a systematic review. Health Educ Res. 2016;31(1):82-97.
9. Sari DN. The role of interpersonal communication in peer-led nutrition interventions. Nutr Diet Suppl. 2026;18:1-15.
10. Story M, Lytle LA, Birnbaum AS, Perry CL. Peer-led, school-based nutrition education for young adolescents: feasibility and process evaluation of the TEENS study. J Sch Health. 2002;72(3):121-127.
11. Lytle LA, Murray DM, Perry CL, Story M, Birnbaum AS, Kubik MY, et al. School-based approaches to affect adolescents' diets: results from the TEENS study. Health Educ Behav. 2004;31(2):270-287. doi:10.1177/1090198103260635.
12. Muzaffar H, Nikolaus C, Ogolsky BG, Lane A, Liguori C, Nickols-Richardson SM. Promoting cooking, nutrition, and physical activity in afterschool settings: results from the PAWS Club intervention. Am J Health Behav. 2019;43(6):1070-1083.
13. Aceves-Martins M, Llauradó E, Tarro L, Moriña D, Papandreou D, Giralt M, et al. A school-based, peer-led social marketing intervention to engage Spanish adolescents in a healthy lifestyle (We Are Cool—Som la Pera study): a parallel-cluster randomized controlled study. Child Obes. 2022;18(8):556-571.
14. Nguyen NTT, Tang HK, Nguyen MN, Dibley MJ, Alam NA. Effect of a peer-led education intervention on dietary behaviour and physical activity among adolescents in Ho Chi Minh City, Vietnam: a pilot study. Eur J Clin Nutr. 2022;76(11):1590-1593. doi:10.1038/s41430-022-01140-3.
15. Nguyễn Thị Ngọc Trinh, Phạm Thị Lan Anh. Hiệu quả can thiệp thay đổi lối sống cho học sinh lớp 6 thành phố Hồ Chí Minh. Tạp chí Nghiên cứu Y học. 2021;145(9):120-128.
16. Schofield KK, Ensslin J, Bruneau M Jr, Quinlan JJ. The DRAGON Project: a multilevel peer-led intervention for high school students. J Nutr Educ Behav. 2025;57(4):363-370.
17. Maatoug J, Msakni Z, Zammit N, Bhiri S, Harrabi I, Boughammoura L, et al. School-based intervention as a component of a comprehensive community program for overweight and obesity prevention, Sousse, Tunisia, 2009-2014. Prev Chronic Dis. 2015;12:E160.
18. Singhal N, Misra A, Shah P, Gulati S. Effects of controlled school-based multicomponent model of nutrition and lifestyle interventions on behavior modification, anthropometry and metabolic risk profile of urban Asian Indian adolescents. Eur J Clin Nutr. 2010;64(6):364-373.
19. Tamiru D, Argaw A, Gerbaba M, Nigussie A, Ayana G, Belachew T. Improving dietary diversity of school adolescents through school based nutrition education and home gardening in Jimma Zone: quasi-experimental design. Eat Behav. 2016;23:180-186.
20. Tamiru D, Argaw A, Gerbaba M, Nigussie A, Ayana G, Belachew T. Effect of integrated school-based nutrition education on optimal dietary practices and nutritional status of school adolescents in Southwest of Ethiopia: a quasi-experimental study. Int J Adolesc Med Health. 2016 Dec 15. Epub ahead of print.
21. Sharif Ishak SIZ, Chin YS, Mohd Taib MN, Chan YM, Mohd Shariff Z. Effectiveness of a school-based intervention on knowledge, attitude and practice on healthy lifestyle and body composition in Malaysian adolescents. BMC Pediatr. 2020;20(1):122.
22. Huitink M, Poelman MP, Seidell JC, Twisk JWR, Dijkstra SC. The Healthy Supermarket Coach: effects of a nutrition peer-education intervention in Dutch supermarkets on adolescents' food purchases. BMC Med. 2025;23(1):14. doi:10.1186/s12916-024-03828-8.
23. Sterne JAC, Savović J, Page MJ, Elbers RG, Blencowe NS, Boutron I, et al. RoB 2: a revised tool for assessing risk of bias in randomised trials. BMJ. 2019;366:l4898.
24. Effective Public Health Practice Project. Quality Assessment Tool for Quantitative Studies. Hamilton: McMaster University; 1998.
25. Popay J, Roberts H, Sowden A, Petticrew M, Arai L, Rodgers M, et al. Guidance on the conduct of narrative synthesis in systematic reviews. Lancaster: Institute for Health Research; 2006.
26. St Pierre C, Verrall T, Knezevic D, St-Onge M, Giroux I. Themes in train-the-trainer nutrition education interventions: a systematic review. Nutrients. 2021;13(8):2749.
27. Queral J, Wargers A, Llauradó E, Jansen W, Solà R, Tarro L, et al. Effectiveness of participatory research interventions on obesity and obesity-related behaviors in adolescents: a systematic review and meta-analysis. Nutr Rev. 2025;83(3):e904-e930. doi:10.1093/nutrit/nuae067.
28. Ekubagewargies DT, Ahmed F, Lee P. Effectiveness of peer-led interventions in improving the dietary behavior of adolescents in low- and middle-income countries: a systematic review. Nutr Rev. 2025;83(7):1183-1197. doi:10.1093/nutrit/nuaf037.